(I)首先对函数 $f(x)$ 进行化简。
由二倍角公式 $\cos^2 x = \frac{1+\cos 2x}{2}$ 及诱导公式 $\sin(\frac{\pi}{2}+\varphi) = \cos \varphi$,代入原式得:
$$
\begin{aligned}
f(x) &= \frac{1}{2} \sin 2x \sin \varphi + \frac{1+\cos 2x}{2} \cos \varphi - \frac{1}{2} \cos \varphi \\
&= \frac{1}{2} \sin 2x \sin \varphi + \frac{1}{2} \cos \varphi + \frac{1}{2} \cos 2x \cos \varphi - \frac{1}{2} \cos \varphi \\
&= \frac{1}{2} (\sin 2x \sin \varphi + \cos 2x \cos \varphi)
\end{aligned}
$$
利用两角差的余弦公式 $\cos(\alpha - \beta) = \cos \alpha \cos \beta + \sin \alpha \sin \beta$,可得:
$$ f(x) = \frac{1}{2} \cos(2x - \varphi) $$
因为函数图象过点 $(\frac{\pi}{6}, \frac{1}{2})$,所以:
$$ \frac{1}{2} = \frac{1}{2} \cos\left(2 \times \frac{\pi}{6} - \varphi\right) $$
即 $\cos(\frac{\pi}{3} - \varphi) = 1$。
又因为 $0 < \varphi < \pi$,所以 $-\frac{2\pi}{3} < \frac{\pi}{3} - \varphi < \frac{\pi}{3}$。
在此范围内,余弦值为 1 的角只能是 0,故:
$$ \frac{\pi}{3} - \varphi = 0 \implies \varphi = \frac{\pi}{3} $$
(II)由(I)知 $f(x) = \frac{1}{2} \cos(2x - \frac{\pi}{3})$。
将函数 $y=f(x)$ 图象上各点的横坐标缩短到原来的 $\frac{1}{2}$(纵坐标不变),即把 $x$ 替换为 $2x$,得到函数 $g(x)$:
$$ g(x) = \frac{1}{2} \cos\left(2(2x) - \frac{\pi}{3}\right) = \frac{1}{2} \cos\left(4x - \frac{\pi}{3}\right) $$
当 $x \in [0, \frac{\pi}{4}]$ 时,
$$ 0 \le 4x \le \pi \implies -\frac{\pi}{3} \le 4x - \frac{\pi}{3} \le \frac{2\pi}{3} $$
令 $t = 4x - \frac{\pi}{3}$,则 $t \in [-\frac{\pi}{3}, \frac{2\pi}{3}]$。
考察余弦函数 $y = \cos t$ 在该区间上的取值范围:
- 当 $t = 0$ 时,$\cos t$ 取得最大值 $1$;
- 当 $t = \frac{2\pi}{3}$ 时,$\cos t$ 取得最小值 $-\frac{1}{2}$(注意 $\cos(-\frac{\pi}{3}) = \frac{1}{2}$,$\cos(\frac{2\pi}{3}) = -\frac{1}{2}$,且在该区间内单调性变化涵盖了极值点)。
所以,$\cos(4x - \frac{\pi}{3})$ 的最大值为 $1$,最小值为 $-\frac{1}{2}$。
从而 $g(x)$ 的最大值为 $\frac{1}{2} \times 1 = \frac{1}{2}$,最小值为 $\frac{1}{2} \times (-\frac{1}{2}) = -\frac{1}{4}$。